Toruń

Położenie
Toruń jest położony nad Wisłą, we wschodniej części Kotliny Toruńskiej, na styku trzech krain historycznych - od południa sąsiaduje z Kujawami, od północy z Ziemią Chełmińską,  od wschodu z Doliną Drwęcy i Ziemią Dobrzyńską.

Historia
Archeolodzy udowodnili istnienie pierwszej osady na terenie obecnego zamku krzyżackiego o koło X wieku przed nasza erą. Do momentu nadania Torunia Krzyżakom był to gród słowiański. W 1233 r. miejscowość uzyskała wraz z Chełmnem przywilej lokacyjny, nazwany później prawem chełmińskim. W 1243 r. odbył się tu synod, na którym podzielono Państwo Krzyżackie na diecezje. Miejscowość rozwijała się wyjątkowo dobrze i w 1260 r. powiększono ją o północne przedmieścia. Krzyżacy w 1264 r. utworzyli nowe miasto z odrębnym ratuszem, farą, rynkiem i innymi instytucjami, oddzielone od starego murem i zamkiem. W XIV stuleciu Toruń stał się miejską potęgą Europy Środkowej, zmonopolizował handel wiślany między Polską a Europą Zachodnią. Po bitwie pod Grunwaldem Toruń poddał się władzy króla Polski, jednak rok później powrócił w ręce zakonników teutońskich. W 1466 roku, na mocy II pokoju toruńskiego, miejscowość z całymi Prusami Królewskimi przyłączono do Polski. W tym czasie część roli Torunia przejął Gdańsk. W epoce reformacji miasto stało się ważnym jej ośrodkiem, szczególnie dzięki bliskiemu położeniu protestanckich Prus Książęcych i dekretowi Króla Zygmunta Augusta, zapewniającemu równouprawnienie religijne mieszczanom różnych wyznań. W 1629 roku Toruń odparł oblężenie szwedzkie, otoczono go jednak nowoczesnymi obwarowaniami. W 1655 r. Szwedzi wkroczyli na 4 lata do miasta przyczyniając się do jego upadku. Na szczęście dla mieszczan toruńskich do końca XVII wieku powróciła koniunktura gospodarcza. W 1. połowie XVIII wieku miasto było zniszczone przez Szwedów, pożary, zarazy, wybuchły zamieszki między katolikami a protestantami. Wiek XIX przyniósł miastu rozwój, powstawały liczne przedmieścia, rosła liczba mieszkańców. Po I wojnie światowej miasto dalej się rozwijało, jednak w czasie II wojny naziści rozpoczęli represje wobec Polaków, sprowadzono 40 tys. osadników niemieckich.
Najsłynniejsi torunianie: Mikołaj Kopernik („wstrzymał słońce, ruszył ziemię), Aleksander Wolszczan (odkrywca pierwszego pozasłonecznego układu planetarnego).

Warto zwiedzić
- gotycki ratusz starego miasta – jedno z najbardziej monumentalnych i oryginalnych dzieł mieszczańskiego gotyku na kontynencie. Charakterystyczna bryła i wieża zabytku wskazuje na związki z miastami północnej Belgii, gdzie najczęściej stosowano takie rozwiązanie. Z ratuszowej wieży rozciąga się widok na starówkę i jej najbliższe otoczenie.  Przed budynkiem stoi pomnik Mikołaja Kopernika z 1853 r.
- neorenesansowy budynek Dworu Artusa z lat 1889-91
poewangelicki kościół św. Ducha – świątynia powstała w połowie XVIII wieku
- kamienica „Pod Gwiazdą” - obecnie oddział Muzeum Okręgowego
- „Dwór Mieszczański” - okazała gotycko-neogotycka budowla powstała w 1489 r.
- dawny pałac biskupów kujawskich z 1693 r. - budowla z bogato zdobioną ornamentami roślinnymi fasadą
- katedra pw. śś. Janów Chrzciciela i Ewangelisty – budowę okazałej świątyni – najwyższej w Toruniu – rozpoczęto już w 1260 r., a ukończono w następnym stuleciu. Jeszcze w średniowieczu zdążono ją kilka razy rozbudować. Katedra jest dużą, masywną świątynią, długą na ponad 56 metrów, wieża wznosi się 52 metry ponad ziemię. Kościół posiada także najwyższe wnętrze w Toruniu – sklepienia naw znajdują się na wysokości ponad 27 metrów, a każda z nich została przykryta oddzielnym dachem. Kościół posiada bogaty wystrój reprezentujący różne style od XIII do XVIII wieku. W katedralnej wieży wisi drugi co do wielkości dzwon w Polsce, zwany „Tuba Dei”, wykonany w 1500 r., o średnicy 217 c,.
- pofranciszkański kościół Najświętszej Marii Panny – najdłuższa, 66-metrowa, świątynia miasta – budowlę wzniesiono w latach 1350-70. Na szczególną uwagę zasługują gotyckie malowidła, barokowe mauzoleum Anny Wazówny, wystawione przez jej bratanka, króla Władysława IV w 1636 r.
fara nowomiejska pw. św. Jakuba – zbudowana ok. 1350 r., kościół posiada bogatą dekorację zewnętrzną, w bogatym wystroju wnętrza na szczególną uwagę zasługują bodaj najsłynniejsze freski gotyckie Torunia przedstawiające główne sceny nowotestamentowe.
- „Krzywa Wieża” - średniowieczna baszta miejska, która swą nazwę zawdzięcza znacznemu odchyleniu od pionu (1,40 m). Wybudowana została w XIV w. jako prosta, 15-metrowa baszta wtopiona w system murów obronnych. Już w średniowieczu z piaszczystego podłoża, na którym baszta została ustawiona, pod wpływem jej ciężaru osunęły się piaski, powodując równocześnie pochylanie się wieży do momentu, aż oparła się ona na gruncie bardziej trwałym (w XIX wieku).
- Ruiny zamku krzyżackiego – budowę rozpoczęto w latach 30 XIII wieku, a w następnych dwóch stuleciach ulegał on rozbudowie. W 1454 r. zbuntowani mieszczanie zdobyli twierdzę i zburzyli ją, rozpoczynając wojnę trzynastoletnią. W XX wieku ruiny zamku zabezpieczono i przystosowano dla celów turystycznych. Zachowały się piwnice, partie murów w niższych poziomach oraz wieża zwana gdaniskiem bądź danskerem, która służyła za wychodek.
- Skansen etnograficzny
- Planetarium im. Wł. Dziewulskiego - najbardziej zaawansowany technologicznie tego typu obiekt w Polsce.

źródło:
Włodzimierz Bykowski, Wieńczysław Bykowski, Kujawsko-Pomorskie dla każdego, Towarzystwo Przyjaciół Dolnej Wisły, Bydgoszcz 2005