Nowe - Kujawy

Położenie:
Leży na krawędzi Pojezierza Starogardzkiego, nad Doliną Kwidzyńską, odcinkiem Doliny Dolnej Wisły, położenie Nowego jest charakterystyczne, leży ono na wysoczyźnie, ok. 60 m nad poziomem Wisły, która przepływa w odległości kilkuset metrów od centrum.

Historia:
We wczesnym średniowieczu stał tu, na urwistej skarpie wiślanej, pomorski gród obronny, znany od 1185 r., w XIII w. siedziba kasztelanii. Obok powstało miasto, data jego pierwotnej lokacji nie jest znana. Od 1301 r. należało do Piotra Świętcy, starosty Pomorza Gdańskiego. Na przełomie 1308-1309 r. zdobyte i zniszczone przez Krzyżaków, od 1313 r. należało do zakonu; zostało lokowane ponownie w 1350 r. Na miejscu grody Krzyżacy wznieśli w 2 poł. XIV w. zamek obronny. Podczas wojny trzynastoletniej miasto opowiedziało się po stronie polskiej, lecz w 1458 r. zostało opanowane przez Krzyżaków, którzy bronili się tu do 1465 r. (była to ich ostatnia twierdza nad Wisłą). Postanowieniem pokoju toruńskiego z 1466 r. Nowe znalazło się w inkorporowanych do Polski Prusach Królewskich. Rozwijało się jako kwitnący ośrodek handlu przy szlaku wiślanym. W Polsce przedrozbiorowej było siedziba starostwa. Zniszczone w XVII w. dwukrotnie podczas walk ze Szwedami podupadło i już nie odzyskało dawnego znaczenia. W 1772 r. znalazło się pod zaborem pruskim; niemiecka nazwa miasta brzmiała Neuenburg. Do Polski powróciło w 1920 r.
Nowe było otoczone murami obronnymi o 16 basztach i 4 bramach, w większości rozebranymi w XIX w. Do dzisiaj przetrwało 550 m murów i pozostałości 11 baszt, częściowo adaptowanych na mieszkania. Wokół dawnych obwarowań założono planty.

Warto zwiedzić:
Kościół farny św. Mateusza – powstał w XIV w. Wyróżnia się ozdobnymi szczytami i wieżą z krenelażem, prezbiterium z 1366 r. nakryte jest pięknym gwiaździstym sklepieniem, nawa powstała w końcu XIV i na początku XV w. Kościół był kilkakrotnie przebudowywany, ostatni raz w l. 1910-12. Na uwagę zasługuje gotycka polichromia z XIV-XV w., gotyckie rzeźby i kamienna kropielnica z tego samego okresu, poza tym wyposażenie jest głównie barokowe i rokokowe.
Kościół pofranciszkański św. Maksymiliana Kolbego powstał w poł. XIV w., a wsparta na sklepieniu palmowym krypta pod prezbiterium już w 1311 r. Przylegający niegdyś do kościoła budynek klasztorny rozebrano w XIX w.

źródła:
Jerzy Kwiatek, „Polska. Urokliwy świat małych miasteczek”, Sport i Turystyka MUZA SA, Warszawa 2003