Kruszwica - Kujawy
Położenie:
Ośrodek przemysłowy i turystyczny na Pojezierzu Gnieźnieńskim, przy
północnym krańcu jez. Gopło, w średniowieczu nazywanego Morzem Polaków.
Kruszwica jest ośrodkiem ruchu turystycznego na szlakach Piastowskim i
Łokietka, łączących miejsca związane z najdawniejszą historią państwa
polskiego.
Historia:
Ciągłość osadnictwa rolniczego w okolicach Gopła sięga neolitu. Już ok.
500 r. p.n.e. na wyspie na znacznie rozleglejszym wtedy jeziorze mieścił
się gród kultury łużyckiej. W czasach rzymskich przebiegała tędy jedna z
odnóg szlaku bursztynowego. W VIII-X w. Kruszwica była ośrodkiem
plemiennym wzmiankowanych przez Geografa Bawarskiego Goplan. W X w.
znalazła się, jako jeden z najznakomitszych grodów, w monarchii
pierwszych Piastów. Położona na skrzyżowaniu szlaków handlowych
rozwijała się jakos ośrodek rzemiosła i handlu; duże znaczenie miały
kruszwickie warzelnie soli (od słowa krusza oznaczającego bryłę soli
wywodzi się niekiedy nazwę Kruszwicy). Pod koniec XI w. została siedzibą
biskupstwa kujawskiego. W 1906 r. pod Kruszwicą Władysław Herman
pokonał swego syna Zbigniewa. Kruszwica za sprzyjanie Zbigniewowi
została wówczas złupiona i już nie zdołała odzyskać dawnego znaczenia, a
ok. 1148 r. siedzibę biskupstwa przeniesiono do Włocławka.
Osada wczesnośredniowieczna z XI-XIII w. mieściła się na wschodnim
brzegu jeziora. W 1303 r. lokowano na zachodnim brzegu nową osadę. W
latach 1332-43 Kruszwica znajdowała się w rękach Krzyżaków. Za panowania
Kazimierza Wielkiego wzniesiono ceglany zamek, a w 1422 r. osada na
zachodnim brzegu Gopła otrzymała prawa miejskie. Jednak mimo licznych
królewskich przywilejów Kruszwica, która znalazła się na uboczu głównych
szlaków handlowych, nie rozwinęła się w znaczniejszy ośrodek miejski, a
po zniszczeniach, jakie przyniósł w XVII w. najazd szwedzki, podupadła
zupełnie. Niewielkim miasteczkiem pozostawała do drugiej połowy XIX w.,
dopiero budowa w 1881 r. cukrowni przyspieszyła jej rozwój.
Z Kruszwicą i Gopłem wiążą się legendy (o Popielu, o Piaście
Kołodzieju), a także przekazy historyczne o początkach państwa
polskiego. Na kanwie goplańskich legend powstały liczne utwory
literackie (np. 'Balladyna” Juliusza Słowackiego, „Stara Baśń” Józefa
Ignacego Kraszewskiego).
Warto zwiedzić:
- trójnawowa, romańska kolegiata św. Piotra i Pawła zbudowana w latach
1120-40 z ciosów granitowych i piaskowcowych, przebudowana w XVI i XIX
w., późnogotycka wieża z pierwszej połowy XVI w. została w latach
1856-59 nadbudowana. Przeprowadzona w latach 1954-56 restauracja
kolegiaty przywróciła budowli wygląd romański. W 1994 r. wieżę
zwieńczono romańskim hełmem. Ścianę południową zdobią trzy romańskie
portale. Nawy i prezbiterium nakryte płaskim drewnianym stropem,
zrekonstruowanym na wzór najdawniejszej romańskiej świątynie.
Wyposażenie wnętrza głównie barokowe z XVII-XVIIIw., z zabytków
romańskich z XII i pocz. XIII w. zachowana kuta w piaskowcu i granitowa
chrzcielnice w prezbiterium, gotyckie stalle z XV w. i mensy w absydach
bocznych; płyty nagrobne z XVI-XVII w.
- Zamek w Kruszwicy. Gotycki zamek został wzniesiony w poł. XIV w. przez
Kazimierza Wielkiego, na miejscu dawnego drewnianego grodu. W styczniu
1655 r. zamek opanowali Szwedzi, a spalili go wychodząc z niego w
czerwcu 1657 r. Zamku nie odbudowano, pod koniec XVIII w. większość ruin
rozebrano na budulec. Zachowała się jedna z wież (później częściowo
odbudowana) - ośmioboczna, wysoka na 32 m tzw. Mysia Wieża oraz
przylegające do niej fragmenty murów. Nazwa wieży wywodzi się z legendy o
złym Popielu i jego okrutnej żonie Brunhildzie, zjedzonych przez myszy,
oraz przekazu o mądrym Piaście i Ziemowicie.
źródła:
Jerzy Kwiatek, „Polska. Urokliwy świat małych miasteczek”, Sport i Turystyka MUZA SA, Warszawa 2003
I., R. Szewczykowie, „Szlaki turystyczne”, Carta Blanca Sp. z o.o., Warszawa 2008
Artykuły o podbnej tematyce